W latach 1945-1949 Polska przeszła bardzo istotne przeobrażenia. Ostatecznie ukształtowały się wtedy granice (niewielkich korekt granicy wschodniej dokonano jeszcze w 1951 r. w rejonie Bieszczad i Rawy Ruskiej) i obszar współczesnej Polski (ok. 312 tyś km2), a także oblicze narodowościowe kraju. Utrwalaniu władzy komunistów w Polsce towarzyszyła w tym okresie bardzo ostra walka polityczna. Do 1947 r. PSL ze Stanisławem Mikołajczykiem na czele próbował funkcjonować jako legalna opozycja w stosunku do komunistów i ich sojuszników. Ta próba budowy ustroju demokratycznego w Polsce nie powiodła się, co było spowodowane istniejącą już całkowitą kontrolą państwa przez komunistów i ich dążeniem do utrzymania się u władzy za wszelką cenę ("Władzy raz zdobytej nie oddamy"). Po sfałszowaniu w 1946 r. wyników referendum doszło także do sfałszowania wyborów do Sejmu w 1947 r., a następnie do całkowitego rozbicia legalnej opozycji.